وقتی جعفر پناهی هشت ساعت بازجویی می شود

خبر ساده  است: جعفر پناهی کارگردان  هم مثل آقای شجریان، گذرش به اتاق بازجویی آقایان افتاده است.  نحوه بازجویی و احضار بی صدای آقای شجریان حکایت گر این بود که نهاد های امنیتی  نگران بازتاب ها و واکنش های خشمگین مردم و نهادهای بین المللی هستند و قصد ندارند احساسات عمومی را با دستگیری هنرمند  محبوب یک ملت تحریک کنند و بیش از این هزینه بدهند.

همین روند را با جعفر پناهی نیز در پیش گرفته اند و اینبار بی شک نگرانی از بازتاب های بین المللی و واکنش مردمی چنان جدی بوده است که در مقابل، هنرمند را توجیه می کنند تا دریابد برای هر جرم مرتکب شده چند سال زندان در انتظار اوست تا بترسد و خبر را فاش نکند. روشی همیشگی و قدیمی که هر کس حداقل یک بار بازجویی و زندانی شده باشد می داند که بازجویان چه با همدلی بعد از طرح مواردی که جرم تلقی می شود  سعی می کنند حکمی که قاضی و قانون برای این جرم ها در نظر می گیرد را به بازجو شونده بگویند تا بقیه سناریوی بازجویی شان را به درستی پیش ببرند. اما اینبار آنکه بازجویی شد سناریو را از بر بود و بازجویان هم یادشان رفته اینبار با یک کارگردان طرف هستند که بقیه سناریو را با زبان طنز  حکایت می کند تا تلخی برخورد های امنیتی با هنرمندان یک کشور را به روشنی تصویر سازی کند.

پناهی عزیز کوتاه نوشته است:

مرا به بازجوئی بردند.دو جلسه ، جلسه اول چهار ساعت و نیم ، جلسه دوم سه ساعت ونیم.
هر بار که می خواستم بیرون بیایم، بازجویم می گفت :

محتوای این جلسات امنیتی است ونباید در رسانه های گروهی فاش شود. که نشد.
اما آنچه که برایم جالب بود، دانستم هر کاری در این زمانه بکنی جرم است.بازجو وقتی جرم های مرا ردیف می کرد، حداقل و حداکثر مدت محکومیت زندان راهم برای آنها یادآوری می کرد.من با یک حساب سر انگشتی فهمیدم حداقل سی و پنج سال باید در زندان بمانم.
یک حسن مهمی که این بازجوئی برایم داشت این بود که فهمیدم، آنچه که در باره پایان عمر جهان در سال ۲۰۱۲ میگویند دروغی بیش نیست، چراکه خداوند حداقل باید سی و پنج سال صبر کند تا من مدت محکومیت وزندانم سپری شود و بعد از آن اراده خود را عملی سازد.
پس آسوده بخوابید که دنیا در امن وامان است.

پی نوشت:

خبری که بازجو می گوید نباید منتشر شود پس حتما قابل انتشار است.

مکانی که محمدرضا شجریان را به بازجویی برده اند ظاهرا همان اتاقی در اداره گذر نامه ریاست جمهوری است که گذر بسیاری از روزنامه نگاران  و وبلاگ نویسان هم به آنجا افتاده است اما هنوز نمی دانم اتاق بازجویی جعفر پناهی  کارگردان سینمای ایران کدام بوده است.

به من و احتمالا باقی روزنامه نگاران هم همین نکته کلیدی را گفته اند که متن سوالات به دلایل امنیتی نباید فاش شود اما  فردای همان روزی که از بازجویی مهربانانه برادران خلاص شدم  به در دفتر اعتماد ملی رفتم و از همانجا قصه یک پاسپورت ایرانی را  نوشتم که البته روزنامه نتوانست منتشر کند برای همین در وبلاگم   منتشر کرده بودم.  بخشی از مطلب را در زیر جهت یاد آوری آن روزها می آورم تا برادران بازجو هم بدانند که برخورد با چهار تا روزنامه نگار معمولی و بازجویی از آنان در اتاق های نهاد ریاست جمهوری و وزارت اطلاعات ممکن است کسی را تکان ندهد اما برخورد با هنرمندان و بازجویی های طولانی مدت کسانی که محبوب یک جامعه ای می شوند اگر به همین شکل ادامه پیدا کند،  واکنش عمومی را در پی خواهد داشت حتی اگر در کمال مهربانی باشد:

وقتی با مهربانی بازجوها هم احساس حقارت می کنی

به هر تقدیر پاسپورتم ماند در اختیار برادران در همان فرودگاه امام و چند روزی من و خانواده در اضطراب روز دیدار با حضرات نشستیم تا آنکه سه‌شنبه، دری به رویم در اداره گذرنامه نهاد ریاست‌جمهوری باز شد و برادری روبرویم نشست که خوش نداشت نامش را « بازجو» بگذارم اما من شوخی و جدی به همین نام ثبت‌اش کردم و از همان بدو ورود خواستم بدانم: «چه کسی قرار است چه کسی را بکشد؟» من ایشان را یا ایشان مرا؟

تا انتهای دیدار یک‌بار هم از کوره در نرفت در برابر آن همه از کوره در رفتن‌های من. ساده‌لوح و بی‌اطلاع نبود و اصلا مثل همکارانم در روزنامه کیهان و خبرگزاری فارس و خبرگزاری ایرنا و روزنامه ایران و سایت رجانیوز و فردا و الف و بقیه به حماقت بارترین شکل ممکن اتهام به پیشانی‌ام نچسباند. می‌دانست که ورود به ایران به همراه یک گروه مستندساز از تلویزیون بی‌بی‌سی برای تهیه مستندی درباره اخراجم از مجلس زاییده ذهن علیل آن متوهمانی است که دائم در حال پرونده‌سازی برای این و آن هستند. برای همین، یک راست رفت سر اصل مطلب که کجا هستم و چه می‌کنم تا سر در بیاورد که جاسوسی و براندازی و حاشیه‌سازی می‌کنم یا نه؟ برای منی که بلدم چطور زبان بریزم، نفهمیدم گفتگوی ما دو ساعت به درازا کشید یا دوساعت و نیم یا شاید کمتر از این که نشستیم و او سوال کرد و من جواب دادم و گاهی هم جایمان عوض شد و من سوال کردم و او جواب نداد. من که هنوز فکر نمی‌کنم به دل گرفته باشد وقتی که شنید »شما حق نداری از من بازجویی کنی و من هم اجباری برای پاسخگویی به شما ندارم. اما برای اولین بار احساس می‌کنم دارم به آقاجان اصولگرای‌ام که هیچ حق ندارد مرا سین‌جیم کند گزارش می‌دهم تا این صحبت رو در رو، هم خیال پریشان او را راحت کند و هم مرا برهاند از آن همه ترس و نگرانی در خانه‌ای که اگر از در بیرونم کنند از پنجره‌اش باز خواهم گشت.»

قبل از رفتن به نهاد ریاست‌جمهوری چنان بی‌پناه شده بودم با حجم خبرهایی که برایم نوشته بودند که به مسعود بهنود ایمیلی زدم و از او خواستم باز برای یتیم‌های خانه‌به‌دوش پدری کند و چند خطی بگوید که من با بی‌بی‌سی کار نمی‌کنم تا شاید تکذیب او کمک کند. اما بهنود مثل همیشه با کلماتش معجزه کرد و دل قرص مرا فرستاد نزد برادرها برای استنطاق. نوشت: مسیح! تو حتی در مصاحبه‌های ساده با بی‌بی‌سی حاضر نشدی پس سرت را بالا بگیر و اگر این اتهام است نهراس و از هوای وطن‌‌مان لذت ببر.
وقتی صدای‌آمریکا و رادیو زمانه و رسانه‌های دیگری که برادرها خیلی دوست‌شان ندارند خبر توقیف پاسورتم را کار کردند آیا من حاشیه‌سازی کرده بودم؟ در محضر برادرها همان بودم که در وبلاگ و نوشته‌هایم هستم. به برادرها گفتم من برای دوستانم در صدای‌آمریکا، رادیو فردا، رادیو زمانه و بی‌بی‌سی و دیگرانی که راه بازگشت‌شان به ایران بسته ماند احترام قایلم و صادقانه گفتم در پاسخ دعوت‌شان برای مصاحبه، برای جواب رد دادن به آنها هر بار عذرخواهی کردم چون آنها همکاران من هستند که پس از بیکار شدن های مکرر، ترک خانه کرده‌اند و اگر آنها هم فضا برای ماندن و کار در ایران داشتند بی‌شک همین جا در رسانه‌های آزاد کار می‌کردند. جالب است که بازخواست نشدم چرا برای اصحاب «رسانه‌های ضد انقلاب» احترام قایلم. چون دیده بودم برادر شریعتمداری همین که اسمی از من در این رسانه‌ها برده می‌شد مرا به سازمان سیا و نهادهای امنیتی اطلاعاتی اروپا وصل می‌کرد.( پس نگرانی اساسی در مورد رسانه های فارسی زبان خارج از کشور بود)
در مورد هزینه و نحوه تحصیلم و ارتباطات و کارهایم و برنامه‌های آینده‌ام برای کار و ماندن و بازگشتن و مقاله‌هایم پاسخ دادم. حتی به دلخوری‌های پیش‌آمده در مورد آواز دلفین‌ها هم پاسخ دادم و گفتم که برای آن مقاله چرا هرگز از احمدی‌نژاد عذرخواهی نکردم ولی گردنم در برابر مردم از مو باریک‌تر است. به پرسشی که چندین بار در همین جلسه مطرح کردم پاسخی داده نشد و هنوز توی دلم مانده مگر ما چه کردیم که باید هم در خانه غریب باشیم و هم در غربت. این فقط قصه من نیست و ظاهراً رسم شده که روزنامه‌نگاران دیگری نیز بی‌صدا و آرام می‌نشینند پای صحبت‌های برادران و بعد پاسپورت‌هایشان به آنان برگشت داده می‌شود. گفتگو خوب است اما نه آنکه پاسپورت گرو کشی شود تا باب این گفتگو باز ماند….
در فرودگاه انگلیس ساعت‌ها بازجویی می‌شوم. کسی می‌آید کنارم می‌نشیند و مهربانانه سین‌جیم می‌کند . بعد می‌رود و دیگری می‌آید و دوباره همان سوال‌ها را می‌پرسد و دست آخر هم چمدان لباس‌هایم را زیر و رو می‌کنند. هرچند که در طول بازجویی لبخندهای مهربانه تقدیم‌ام کردند، اما وقتی حقیر و مضطرب به اتاق کوچکم در آکسفورد پناه می‌برم ساعت‌ها فکر می‌کنم چرا از میان آن همه مسافر، زار و زندگی مرا زیر و رو کرده‌اند. می‌گویند اگر روزنامه‌نگاری و آزادی برای نوشتن در ایران نداری پس چرا پناهنده نیستی و آزادانه به ایران می‌روی؟ آنجا هم لابد به چشم جاسوس و تروریست قد و بالای نحیف‌ام را برانداز می‌کنند و وقتی به ایران بر می‌گردم، در فرودگاه کشورم نیز، ای عجبا! چه مهربانانه سین‌جیم می‌شوم. سه روزی که باید در کنار عزیزانم تمام توان از دست رفته‌ام در غربت را باز یابم با نگرانی و دلهره می‌خوابم و راه می‌روم و بعد کسی می‌آید و بالا و پایین زندگی‌ام را زیر و رو می‌کند و وقتی بر می‌گردم خانه، باز همان پرسش است که چرا از میان آن همه مسافر من باید برای یک زندگی معمولی این همه استنطاق شوم؟
سوالم بی جواب ماند. چرا فرودگاه‌های ایران و انگلیس برای یک روزنامه‌نگار ایرانی مرز دلهره است؟ چرا لبخندهای مهربان اداره گذرنامه نهاد ریاست جمهوری ایران و لبخندهای مهربان دیگرانی در فرودگاه انگلیس غمگین و خانه نشینم می کند برای ساعت‌های طولانی؟ هر دو می‌گویند که انجام وظیفه می‌کنند. هیچ‌کدام بی‌احترامی هم نکردند، حداقل به من، اما چرا این همه احترام با کوله‌باری از رنج و حقارت و بی‌قراری همراه است؟
همه گفتند ننویس این قصه را اما همان‌گونه که ماموران و برادران انجام وظیفه می‌کنند من هم کارم جز نوشتن نیست و و مهم‌تر آنکه؛ نمی‌شد این قصه ساده را بنویسی اما وقتی از ایران دور شدی چاپ‌اش کنی. ترجیح دادم در همین خانه با همان برادر بازجویی که این وبلاگ فیلتر شده را خوانده بود و با من حرف می‌زد بی‌پرده و راحت حرف بزنم. کسانی هم اگر موفق شدند از هفت‌خوان فیلتر بگذرند و پای مطلب نظر بگذارند رحمی بکنند و از فحش و بی‌نزاکتی بپرهیزند.